- Brüt kâr, satıştan satışların maliyetinin (üretim maliyeti: hammadde, işçilik ve dağıtılmış genel üretim giderleri) düşülmesiyle bulunur. Yasal gelir tablosundaki kârlılık ölçüsüdür.
- Katkı payı, satıştan yalnızca değişken maliyetlerin düşülmesiyle bulunur. Bir ürünün veya siparişin sabit giderlere ve kâra ne kadar katkı verdiğini gösterir.
- Kısa vadeli kararlarda katkı payı daha doğru yol gösterir: ek sipariş, indirim, ürün çıkarma, kapasite önceliği. Uzun vadeli fiyat politikasında ise tüm maliyetlerin karşılanması gerekir.
“Bu ürün zarar ediyor, satışını durduralım” kararı bazen brüt kâr tablosuna bakılarak verilebilir. Ancak brüt kâr, sabit genel üretim giderlerinin bir dağıtım anahtarıyla ürünlere paylaştırılmış hâlini içerir. Ürün satılmaya devam etse de etmese de bu giderlerin önemli bir kısmı aynı kalır. Bu nedenle brüt zarar gösteren bir ürünün satışını durdurmak, şirketin toplam kârını artırmak yerine azaltabilir.
Bu yazı iki ölçü arasındaki farkı ve hangi kararda hangisinin kullanılacağını anlatır.
Tanımlar
| Ölçü | Hesaplama | İçerdiği maliyetler |
|---|---|---|
| Brüt kâr | Net satışlar − Satışların maliyeti | Direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik, genel üretim giderleri (sabit ve değişken, dağıtılmış) |
| Katkı payı | Net satışlar − Değişken maliyetler | Satış miktarıyla birlikte değişen maliyetler: hammadde, ambalaj, değişken enerji, satış komisyonu, navlun vb. |
| Katkı payı oranı | Katkı payı ÷ Net satışlar | — |
Değişken maliyetler yalnızca üretimle sınırlı değildir. Satış komisyonu, navlun ve kanal bazlı iskontolar gibi satışa bağlı giderler de katkı payı hesabına girer.
Varsayımsal örnek
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
Bir üretim şirketinin iki ürünü olsun. Sabit genel üretim giderleri (kira, amortisman, sabit personel) direkt işçilik saatine göre, saat başına 150 TL ile ürünlere dağıtılıyor. Her iki ürün de birim başına 2 direkt işçilik saati gerektiriyor; direkt işçilik maliyeti değişken üretim maliyeti satırına dahildir. Satış komisyonu ve navlun gibi satış maliyetleri üretim maliyetine girmez; ayrı satırda gösterilir.
| Ürün başına (TL) | Ürün A | Ürün B |
|---|---|---|
| Satış fiyatı | 1.000 | 600 |
| Değişken üretim maliyeti (hammadde, direkt işçilik, değişken enerji) | (560) | (300) |
| Değişken satış maliyeti (komisyon, navlun) | (60) | (30) |
| Katkı payı | 380 | 270 |
| Dağıtılmış sabit genel üretim gideri (2 saat × 150) | (300) | (300) |
| Tam maliyet sonrası ürün sonucu | 80 | (30) |
| Bilgi: Brüt kâr (satış − üretim maliyeti) | 140 | 0 |
Tam maliyet tablosuna bakan yönetim B ürününü zararda görür; brüt kârı da sıfırdır. Oysa B ürünü her satışta 270 TL katkı payı üretmektedir. B’nin satışı durdurulursa kendisine dağıtılan 300 TL sabit gider ortadan kalkmaz; diğer ürünlere dağıtılır. Bu durumda şirket her B satışında elde ettiği 270 TL’lik katkıyı kaybeder ve toplam kâr düşer.
Bu, B ürününün sorunsuz olduğu anlamına gelmez. Doğru soru şudur: B’nin kullandığı kapasite başka bir ürün için daha yüksek katkıyla kullanılabilir mi, ve B’nin fiyatı uzun vadede sabit giderlerden payına düşeni karşılayacak düzeye getirilebilir mi?
Hangi kararda hangi ölçü?
| Karar | Kullanılacak ölçü | Gerekçe |
|---|---|---|
| Ek sipariş / özel indirim (kapasite boşken) | Katkı payı | Sabit giderler değişmez; kararın etkisi katkı kadardır |
| Ürün çıkarma | Katkı payı + kaçınılabilir sabit giderler | Ürünle birlikte ortadan kalkacak sabit giderler de hesaba katılır |
| Kapasite darboğazında ürün önceliği | Darboğaz birimi başına katkı payı (ör. makine saati başına) | Kıt kaynak en yüksek katkıyı verecek ürüne ayrılır |
| Uzun vadeli fiyat listesi | Tam maliyet (üretim maliyeti ve faaliyet giderleri dahil) | Uzun vadede tüm giderler karşılanmalı |
| Yasal raporlama, stok değerlemesi | Brüt kâr (üretim maliyeti esaslı) | TFRS uygulayan işletmelerde TMS 2, sabit genel üretim giderlerinin normal kapasiteye göre stok maliyetine dağıtılmasını öngörür |
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
Darboğaz notu: Kapasite sınırlıysa ürün başına katkı yerine kıt kaynak birimi başına katkıya bakılır. A ürünü makinede 2 saat, B ürünü 1 saat kullanıyorsa saat başına katkı A için 190 TL, B için 270 TL’dir. Bu durumda kapasite B’ye öncelik verilerek daha verimli kullanılır.
Uygulama adımları
- Maliyetleri değişken ve sabit olarak sınıflandırmak: Hesap planındaki her gider kalemi için davranışı belirlenir. Yarı değişken giderler, örneğin enerji, geçmiş veriden ayrıştırılır.
- Ürün bazında değişken maliyetleri hesaplamak: Ürün reçetesi, fire oranları ve satışa bağlı giderler kullanılır.
- Katkı payını ürün, müşteri ve kanal bazında raporlamak: Aynı ürün farklı kanallarda farklı iskonto ve navlun maliyetiyle farklı katkı üretir.
- Sabit giderleri ayrı izlemek: Katkı payı raporu, toplam sabit giderin ne kadarının karşılandığını gösterecek biçimde düzenlenir.
Sık yapılan hatalar
- Sabit gider dağıtımını ürünün “gerçek” maliyeti gibi yorumlamak.
- Satış komisyonu, navlun ve iskontoları değişken maliyet hesabına almamak.
- Katkı payı pozitif diye sürekli düşük fiyatla satış yapmak. Toplam katkı sabit giderleri karşılamıyorsa şirket zarar eder.
- Enflasyonist ortamda eski maliyetlerle katkı hesaplamak. Güncel yerine koyma maliyeti kullanılmalıdır.
Yönetim açısından çıkarım
Brüt kâr ve katkı payı farklı soruların cevabıdır. Yasal raporlama üretim maliyetini, uzun vadeli fiyat politikası tam maliyeti gerektirir. Ürün, müşteri ve kapasite kararları ise katkı payı ile verilmelidir. İki görünümün aynı raporda yan yana sunulması, “zarar eden ürün” tartışmasını daha sağlıklı bir zemine taşır. Konunun devamı için ürün bazlı kârlılık analizi ve faaliyet tabanlı maliyetleme yazılarına bakılabilir.
Kaynaklar
- KGK, TMS 2 Stoklar (2026 metni; paragraf 10, 12 ve 13: stok maliyeti, dönüştürme maliyetleri, sabit genel üretim giderlerinin normal kapasiteye göre dağıtımı): https://www.kgk.gov.tr/Portalv2Uploads/files/Duyurular/v2/TMS_TFRS_Setleri/2026/Mavi_Kitap/TMS/TMS%202.pdf
BOBİ FRS uygulayan işletmelerde stoklar standardın 6. bölümüne göre değerlendirilir.
Kaynakların kontrol tarihi: