- İhracatçı şirketin kur riski, döviz cinsi alacak, borç ve kredilerinin net tutarı (bilanço pozisyonu) ile önümüzdeki aylarda beklenen döviz giriş ve çıkışlarından (beklenen pozisyon) oluşur.
- Riskin yönetimi pozisyonun ölçülmesiyle başlar: para birimi bazında, vadesiyle ve haftalık veya aylık güncellenen bir döviz pozisyon tablosu.
- Korunma kararı bir politika kararıdır: Hangi oranda, hangi araçla ve hangi vadede korunulacağı yazılı olmalı; amaç kurdan kazanç sağlamak değil, marjı ve nakit planını öngörülebilir kılmaktır.
İhracat yapan bir şirket gelirini döviz olarak elde eder, ancak maliyetlerinin bir bölümü TL’dir. Kurdaki dalgalanma, aynı satışın TL karşılığını ve dolayısıyla marjı değiştirir. Döviz kredisi kullanılıyorsa tablo daha karmaşık hâle gelir: Kurun yükselmesi alacakları artırırken borcu da artırır. Bu yazı, kur riskinin nasıl ölçüleceğini ve yönetim kararlarının hangi çerçevede alınabileceğini anlatır.
Pozisyonun iki katmanı
| Katman | İçerik | Örnek kalemler |
|---|---|---|
| Bilanço pozisyonu | Bugün kayıtlı döviz varlık ve yükümlülükler | Döviz alacakları, döviz mevduat, döviz ticari borçlar, döviz krediler |
| Beklenen pozisyon | Önümüzdeki dönemde beklenen ve henüz bilançoda olmayan döviz akışları | Sipariş bazlı ihracat tahsilatları, döviz cinsi hammadde alımları, kredi faizleri (anapara zaten bilanço pozisyonundadır) |
Net pozisyon “uzun” ise (döviz varlıkları yükümlülüklerden fazlaysa) kurun yükselmesi TL karşılığını artırır, düşmesi azaltır. “Kısa” pozisyonda tersi geçerlidir.
Varsayımsal örnek
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
Bir ihracatçının euro cinsinden bilanço kalemleri ve önümüzdeki üç ay için beklenen akışları aşağıdaki gibi olsun. Örnekte 1 € = 40 TL varsayılmıştır.
| Kalem | Tutar (€) |
|---|---|
| Euro alacaklar | 2.000.000 |
| Euro ticari borçlar | (500.000) |
| Euro kredi | (1.000.000) |
| Net bilanço pozisyonu | 500.000 |
| Beklenen euro tahsilat (3 ay) | 1.500.000 |
| Beklenen euro ödeme (3 ay; kredi anaparası hariç) | (600.000) |
| Net beklenen pozisyon (3 ay) | 900.000 |
Kurun %10 artması (40 → 44 TL) net bilanço pozisyonunun TL karşılığını 500.000 × 4 = 2.000.000 TL artırır; %10 düşmesi (40 → 36 TL) aynı tutarda azaltır. Üç aylık beklenen pozisyon için etki 900.000 × 4 = 3.600.000 TL’dir. Bu duyarlılık, kurun pozisyonun TL karşılığını ve nakit planını ne kadar etkileyebileceğini gösterir. Marja etkisi ayrıca, TL maliyetlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Ölçümün düzeni
- Para birimi bazında tablo: Euro, dolar ve diğer para birimleri ayrı; çapraz kur riski ayrıca görülür.
- Vade dilimleri: 0–1 ay, 1–3 ay, 3–6 ay, 6–12 ay. Kısa vadede gerçekleşecek akışlar daha kesindir.
- Güncelleme sıklığı: En az aylık; kur oynaklığının yüksek olduğu dönemlerde haftalık.
- Sorumluluk: Satış ekibi beklenen tahsilatları, satın alma beklenen ödemeleri, finans kredi takvimini besler.
Korunma kararları
Korunma, pozisyonun tamamını sıfırlamak zorunda değildir. Yazılı bir politika şu soruları cevaplamalıdır:
- Bilanço pozisyonunun ve beklenen pozisyonun hangi oranı korunacak?
- Hangi vadeye kadar korunma yapılacak?
- Hangi araçlar kullanılabilir? Örneğin vadeli döviz işlemleri, opsiyonlar veya doğal korunma (döviz gelirine karşılık döviz maliyeti veya borç).
- Kimin onay yetkisi var ve limitler neler?
- Sonuçlar nasıl raporlanacak?
Türev araçların maliyeti, teminat gereksinimi ve sözleşme koşulları bankayla ayrıca değerlendirilmelidir. Türev araçların muhasebeleştirilmesi (TFRS uygulayanlar için riskten korunma muhasebesi dahil) ayrı bir teknik konudur ve politika belirlenirken dikkate alınmalıdır. Hiçbir korunma stratejisi kur hareketinin tüm etkisini ortadan kaldırmayı garanti etmez; amaç etkinin sınırlarını önceden bilmektir.
Fiyatlama ve sözleşme tarafı
Kur riski yalnızca finans ekibinin konusu değildir:
- Fiyat listesi: Döviz cinsi fiyatlar ne sıklıkla güncelleniyor? Maliyetin TL kısmı enflasyonla artıyorsa döviz fiyatı sabit kalan ürünlerde marj daralır.
- Teklif geçerlilik süresi: Uzun geçerli tekliflerde kur ve maliyet varsayımı yazılmalıdır.
- Tahsilat vadesi: Vade uzadıkça pozisyonun açık kaldığı süre uzar.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca bilanço pozisyonuna bakmak: Önümüzdeki aylardaki siparişler ve alımlar dışarıda kalır.
- Döviz krediyi doğal korunma sanmak: Kredi vadesi ve tutarı, döviz gelirinin zamanlamasıyla örtüşmüyorsa korunma sağlamayabilir veya yalnızca kısmen sağlar.
- Kur tahminiyle karar vermek: Politika, kurun yönünü tahmin etmeye değil, etkinin sınırlanmasına dayanmalıdır.
- Sonuçları marjdan ayrı izlemek: Kur farkları ve korunma sonuçları faaliyet marjıyla birlikte okunmalıdır.
Yönetim açısından çıkarım
İhracatçı şirket için kur riski, faaliyetin doğal bir parçasıdır. Yönetimin kontrolündeki kısım, pozisyonu düzenli ölçmek, duyarlılığı bilmek ve korunma kararlarını yazılı bir politikaya bağlamaktır. Bu çerçeve, kur dalgalandığında kararların panikle değil önceden belirlenmiş kurallarla alınmasına yardımcı olur. Yüksek enflasyonla birlikte okunması için yüksek enflasyonda yönetim raporlaması yazısına bakılabilir.
Bu yazı belirli bir finansal araç veya işlem önermez. İhracat bedellerine ve döviz cinsinden kredilere ilişkin Türkiye mevzuatı döviz pozisyonunu etkileyebilir; yürürlükteki kurallar ayrıca kontrol edilmelidir. Türev işlemler ve muhasebeleştirilmesi için banka ve uzman görüşü alınmalıdır. Yöntem: Bu yazı mesleki analizdir; mevzuat, standart hükmü veya istatistiğe dayanan bir iddia içermez.
Kaynakların kontrol tarihi: