- Yüksek enflasyonda nominal rakamlar büyümeyi olduğundan iyi gösterir. Yönetim raporu, nominal değişimin ne kadarının fiyat artışından, ne kadarının reel performanstan geldiğini ayırmalıdır.
- Üç pratik araç: dönemleri aynı fiyat düzeyine getiren reel karşılaştırma, satış büyümesinin fiyat ve miktar etkisine ayrılması ve maliyetlerin güncel (yerine koyma) maliyetle izlenmesi.
- Yönetim raporundaki düzeltme, TMS 29’a göre hazırlanan yasal finansal tabloların yerine geçmez; ikisi farklı amaçlara hizmet eder ve aradaki fark açıklanmalıdır.
Fiyatların hızla arttığı dönemlerde, geçen yıla göre %50 artan satış rakamı ilk bakışta güçlü bir büyüme gibi görünür. Aynı dönemde fiyatlar da benzer oranda arttıysa, şirket aslında aynı miktarı satmış olabilir. Maliyet tarafında da benzer bir yanılsama oluşur: Eski fiyattan alınmış stokla yapılan satışlar, marjı geçici olarak yüksek gösterir. Bu yazı, yönetim raporunun yüksek enflasyonda reel performansı nasıl göstermesi gerektiğini anlatır.
Yasal tablolar ile yönetim raporunun farkı
TFRS, BOBİ FRS veya KÜMİ FRS uygulayan işletmelerin yasal finansal tabloları, KGK duyurusu gereği belirli dönemlerde TMS 29 veya BOBİ FRS Bölüm 25’teki ilkelere göre enflasyona göre düzeltilir; içinde bulunulan dönemde uygulamanın sürüp sürmediği KGK’nın güncel duyurularıyla kontrol edilmelidir. Yöntem için TMS 29 yazısına bakılabilir. Yönetim raporu ise aylık kararlar için hazırlanır ve şirketin kendi sorularına cevap vermelidir. İki yaklaşım farklı endeks veya yöntem kullanabilir; bu durumda aradaki fark açıklanmalıdır. Yönetimin bir rakama, denetlenmiş tabloların başka bir rakama bakması sorun değildir; farkın bilinmemesi sorundur.
1. Reel karşılaştırma
Dönemler arası karşılaştırmada önceki dönem rakamları güncel fiyat düzeyine getirilir veya güncel dönem rakamları önceki fiyat düzeyine indirilir.
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
| Geçen yıl | Bu yıl | |
|---|---|---|
| Nominal satış (milyon TL) | 100 | 150 |
| Ortalama fiyat endeksi | 100 | 140 |
| Geçen yıl fiyatlarıyla satış (150 × 100 / 140) | 100 | 107,1 |
| Nominal büyüme | %50 | |
| Reel büyüme | ≈ %7,1 |
Hangi endeksin kullanılacağı bir yönetim kararıdır. Genel fiyat endeksi alım gücünü, sektöre veya şirkete özgü bir fiyat endeksi ise şirketin kendi fiyat hareketini yansıtır. Seçilen endeks yazılı olmalı ve dönemden döneme değiştirilmemelidir.
2. Fiyat ve miktar etkisi
Satış değişimi ürün bazında fiyat ve miktar etkisine ayrılır. Miktar etkisi toplam veya grup düzeyinde ortalama fiyatla hesaplandığında, ürün karmasındaki değişimden doğan fark ayrıca karma etkisi olarak görünür:
- Fiyat etkisi: (Bu yılki fiyat − geçen yılki fiyat) × bu yılki miktar
- Miktar etkisi: (Bu yılki miktar − geçen yılki miktar) × geçen yılki fiyat
- Karma etkisi: Ürün karmasındaki değişimden kaynaklanan fark
Bu ayrım, reel büyümenin hangi üründen ve kanaldan geldiğini gösterir. Ayrıntı için fiyat, miktar ve karma sapma analizi yazısına bakılabilir.
3. Güncel maliyetle marj
Düzeltilmemiş (nominal) yönetim rakamlarında, satılan malın maliyeti stokların alış tarihindeki fiyatı yansıtır. Satış fiyatı güncel olduğu için marj, stok yenilendiğinde gerçekleşmeyecek bir “enflasyon kârı” içerebilir. Yönetim raporunda iki marj birlikte gösterilebilir:
- muhasebe kayıtlarındaki marj,
- satılan malın güncel (yerine koyma) maliyetine göre hesaplanan marj.
Fiyat kararları için ikincisi daha doğru bir gösterge olabilir; çünkü satılan stokun yerine yenisini almak için ödenecek tutarı yansıtır.
4. Nakit ve işletme sermayesi
Enflasyon işletme sermayesini nominal olarak büyütür. Aynı miktarda stok ve alacak taşımak için her ay daha fazla TL gerekir. Bu nedenle yönetim raporunda:
- işletme sermayesi gün sayıları (DSO, DIO, DPO) tutarlardan önce izlenmeli,
- uzun vadeli alacakların enflasyon karşısındaki değer kaybı görünür kılınmalı,
- nakit tutmanın maliyeti değerlendirilmelidir.
Göstergeler için nakit dönüşüm döngüsü yazısına bakılabilir.
Rapor tasarımı için öneriler
- Ana tabloda nominal ve reel sütunlar yan yana.
- Satış büyümesinin fiyat, miktar ve karma köprüsü.
- Kayıtlı ve güncel maliyetle marj.
- Kullanılan endeks ve yöntemin kısa açıklaması.
- Yasal tablolarla farkın dönemsel mutabakatı.
Sık yapılan hatalar
- Nominal büyümeyi performans olarak sunmak: Hedefler ve primler nominal rakama bağlanırsa enflasyon performans gibi ödüllendirilir.
- Endeksi dönemden döneme değiştirmek: Karşılaştırma bozulur.
- Stok kârını kalıcı sanmak: Fiyat kararları eski maliyete göre verilirse stok yenilendiğinde marj daralır.
- Yönetim raporunu yasal tablolardan koparmak: Fark açıklanmazsa iki farklı gerçeklik oluşur.
Yönetim açısından çıkarım
Yüksek enflasyonda yönetim raporunun görevi, nominal rakamların arkasındaki reel tabloyu göstermektir. Reel büyüme, fiyat ve miktar ayrımı ve güncel maliyetle marj, yönetimin fiyat, maliyet ve yatırım kararlarını doğru zemine taşır. Yöntemin yazılı ve tutarlı olması, rakamların güvenilirliği için şarttır.
Bu yazıdaki rakamlar varsayımsaldır. Yasal finansal tabloların enflasyon düzeltmesi KGK düzenlemelerine, vergi amaçlı düzeltme ise vergi mevzuatına tabidir. Yöntem: Bu yazı mesleki analizdir; tek mevzuat atfı KGK duyurusuna ilişkindir.
Kaynaklar
- KGK Duyurusu 2024-31 (23/11/2023 tarihli duyuruya atıfla TMS 29 / BOBİ FRS Bölüm 25 enflasyon düzeltmesi): https://www.kgk.gov.tr/Portalv2Uploads/files/Duyurular/v2/TMS/Duyuru%20Metni%20%28BOB%C4%B0%20ve%20K%C3%9CM%C4%B0%20G%C3%BCncelle%C5%9Ftirmeleri%29.pdf
Kaynakların kontrol tarihi: