- Nakit dönüşüm döngüsü (NDD), şirketin tedarikçiye ödeme yaptığı andan müşteriden tahsilat yaptığı ana kadar nakdin işletme içinde ne kadar süre bağlı kaldığını gösterir.
- Formül: stok gün sayısı + alacak tahsil süresi − borç ödeme süresi.
- Döngü uzadıkça aynı satış hacmi için daha fazla işletme sermayesi gerekir. Büyüyen ama nakit sıkıntısı çeken şirketlerde ilk bakılacak göstergelerden biridir.
Bir şirket kâr ettiği hâlde nakit sıkıntısı yaşayabilir. Nedenlerden biri, kârın nakde dönüşme süresinin uzaması olabilir. Hammadde alınır ve ödenir, ürün üretilir ve stokta bekler, satış yapılır ancak tahsilat aylar sonra gerçekleşir. Bu süre boyunca şirketin nakdi stokta ve alacaklarda bağlıdır.
Nakit dönüşüm döngüsü bu süreyi tek bir sayıyla gösterir.
Bileşenler ve hesaplama
| Bileşen | Kısaltma | Hesaplama (yıllık veriyle) | Ne gösterir? |
|---|---|---|---|
| Stok gün sayısı | DIO | Ortalama stok ÷ Satışların maliyeti × 365 | Stokun satışa dönüşme süresi |
| Alacak tahsil süresi | DSO | Ortalama ticari alacak ÷ Net satışlar × 365 | Satıştan tahsilata geçen süre |
| Borç ödeme süresi | DPO | Ortalama ticari borç ÷ Satışların maliyeti × 365 | Alımdan ödemeye geçen süre |
Nakit dönüşüm döngüsü = DIO + DSO − DPO
Aylık izleme için 365 yerine dönemin gün sayısı ve dönem verileri kullanılır. Hangi yöntem seçilirse seçilsin her dönem aynı yöntem kullanılmalıdır; aksi hâlde eğilim yanıltıcı olur.
Hesaplama örneği
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
| Kalem | Tutar (TL) |
|---|---|
| Yıllık net satışlar | 120.000.000 |
| Yıllık satışların maliyeti | 90.000.000 |
| Ortalama stok | 18.000.000 |
| Ortalama ticari alacak | 26.000.000 |
| Ortalama ticari borç | 12.000.000 |
- DIO = 18.000.000 ÷ 90.000.000 × 365 ≈ 73 gün
- DSO = 26.000.000 ÷ 120.000.000 × 365 ≈ 79 gün
- DPO = 12.000.000 ÷ 90.000.000 × 365 ≈ 49 gün
- NDD ≈ 73 + 79 − 49 = 103 gün
Bu şirket, tedarikçisine ödeme yaptıktan sonra ortalama 103 gün boyunca nakdini geri alamamaktadır.
Döngünün nakit etkisi
Döngüdeki bir günün nakit etkisi, günün hangi bileşenden geldiğine bağlıdır. Stok ve borç ödeme günleri satışların maliyeti üzerinden, alacak günleri ise net satışlar üzerinden ölçülür. Yukarıdaki varsayımsal örnekte bir günlük satışların maliyeti yaklaşık 247.000 TL (90.000.000 ÷ 365), bir günlük net satış yaklaşık 329.000 TL’dir (120.000.000 ÷ 365). Stok süresinin 10 gün kısalması yaklaşık 2,5 milyon TL, alacak tahsil süresinin 10 gün kısalması ise yaklaşık 3,3 milyon TL nakdi serbest bırakır. Bu tutar, kısa vadeli kredi ihtiyacını doğrudan etkiler.
Aynı mantık büyüme için de geçerlidir. Satışlar artarken döngü sabit kalsa bile stoklar ve alacaklar satışla birlikte büyür. Büyüme, kârdan önce nakit tüketir. Bu nedenle büyüme planları işletme sermayesi ihtiyacıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Döngüyü kısaltmanın yolları
Alacak tarafı (DSO)
- Müşteri bazında vade ve risk limiti belirlemek, limit aşımında sevkiyatı onaya bağlamak.
- Faturayı teslimatla aynı gün kesmek; fatura gecikmesi tahsilatı da geciktirir.
- Vadesi geçen alacakları haftalık listeyle takip etmek; sorumluyu ve aksiyonu yazmak.
- Erken ödeme indirimini, indirimin maliyeti ile finansman maliyetini karşılaştırarak değerlendirmek.
Stok tarafı (DIO)
- Yavaş dönen ve hareketsiz stokları kalem bazında belirlemek.
- Güvenlik stoklarını talep değişkenliğine göre yeniden hesaplamak.
- Üretim planını sipariş ve satış tahminiyle düzenli olarak eşleştirmek.
Borç tarafı (DPO)
- Tedarikçi vadelerini sözleşmede açıkça belirlemek ve vadesinden önce ödeme yapmamak.
- Vade uzatma görüşmesini ilişkiyi zedelemeden, karşılıklı fayda üzerinden yürütmek.
- Ödemeleri haftalık ödeme gününde toplamak.
Borç ödeme süresini uzatmak döngüyü kısaltır, ancak tedarikçi ilişkisi ve tedarik güvenliği açısından sınırları vardır. Kalıcı iyileşme alacak ve stok tarafından da gelebilir.
Sık yapılan hatalar
- Dönem sonu bakiyesini kullanmak: Mevsimsel şirketlerde dönem sonu bakiyesi yıl içi ortalamayı temsil etmez; aylık ortalamalar daha doğrudur.
- Satışlar ile satışların maliyetini karıştırmak: DIO ve DPO satışların maliyetiyle, DSO satışla hesaplanır.
- KDV’yi tutarsız ele almak: Alacak ve borç bakiyeleri KDV dahildir, satış ve maliyet rakamları değildir. Tutarlılık için bakiyeler KDV’den arındırılabilir veya fark açıklanabilir.
- Tek bir sayıya odaklanmak: NDD’nin kısalması, kalitesiz alacakların satılması veya tedarikçilere geç ödeme gibi sürdürülemez yollarla da sağlanabilir. Bileşenler ayrı ayrı izlenmelidir.
Yönetim açısından çıkarım
Nakit dönüşüm döngüsü, aylık yönetim raporunda izlenmesi gereken birkaç göstergeden biridir. Döngünün bileşenlerine göre sorumluluk dağıtılır: tahsilat satış ve finansa, stok üretim ve tedarik zincirine, ödeme vadeleri satın almaya. Gelir tablosu iyi görünürken nakit daralıyorsa, açıklama bu göstergelerde aranabilir. Haftalık nakit takibi için Prime Numeris’in tahsilat gecikmesi stres testi yazısı tamamlayıcıdır.
Yöntem: Bu yazı mesleki analizdir; mevzuat, standart hükmü veya istatistiğe dayanan bir iddia içermez.
Kaynakların kontrol tarihi: