- Nakit stres testi, “ya beklediğimiz tahsilatlar gecikirse?” sorusunu haftalık nakit planı üzerinde sayıya döker.
- Test üç adımdan oluşur: gerçekçi bir baz plan, makul ve ağır gecikme senaryoları, en düşük nakit noktasının ve haftasının belirlenmesi.
- Asıl çıktı, nakit açığı oluşmadan alınabilecek önlemlerin listesi ve bu önlemlerin hangi tarihe kadar devreye girmesi gerektiğidir.
Bazı haftalık nakit planları tek bir senaryoya dayanır: Müşteriler vadesinde öder, tedarikçilere vadesinde ödenir, krediler planlandığı gibi yenilenir. Gerçekte tahsilatlar, nakit planının belirsiz kalemlerinden biri olabilir. Büyük bir müşterinin birkaç hafta gecikmesi, kâğıt üzerinde rahat görünen bir planı birkaç hafta içinde açığa düşürebilir.
Stres testi, bu belirsizliği önceden görünür kılmak için yapılır.
1. Baz planın hazırlanması
Stres testi, güvenilir bir baz plan üzerine kurulur. Haftalık nakit planında en az şu satırlar bulunmalıdır:
- dönem başı nakit ve kullanılabilir kredi limitleri,
- müşteri bazında beklenen tahsilatlar (büyük müşteriler ayrı satırda),
- tedarikçi ödemeleri,
- maaş, vergi ve SGK ödemeleri,
- kredi anapara ve faiz ödemeleri,
- planlanan yatırım harcamaları,
- dönem sonu nakit.
Baz planın tahsilat satırı, faturaların vade tarihine göre değil, müşterilerin geçmişteki gerçek ödeme davranışına göre kurulmalıdır. Vadesinde ödemeyen bir müşteriyi baz planda vadesinde ödüyormuş gibi göstermek, stres testinden önce planı iyimser kılar.
2. Senaryoların tanımlanması
Senaryolar keyfi yüzdelerle değil, gözlenebilir risklere dayanarak tanımlanmalıdır:
| Senaryo | Varsayım (örnek) | Dayanak |
|---|---|---|
| Baz | Müşteriler geçmiş ortalama gecikmeleriyle öder | Son 6–12 ayın tahsilat verisi |
| Makul gecikme | En büyük üç müşteri ortalamadan iki hafta daha geç öder | Müşteri yoğunlaşması |
| Ağır gecikme | Tahsilatların belirli bir oranı dört hafta kayar; bir müşteri ödemeyi durdurur | Sektördeki daralma, şirketin geçmişteki en kötü dönemi |
| Birleşik | Ağır gecikme + kredi limitlerinden birinin yenilenmemesi | Banka ilişkisi riski |
Tablodaki varsayımlar ve süreler örnektir. Her şirket kendi müşteri yapısına göre belirlemelidir.
3. Sonuçların okunması
Her senaryo için üç soru cevaplanır:
- En düşük nakit noktası nedir ve hangi haftadadır?
- Asgari nakit tamponunun altına inilen ilk hafta hangisidir? Bu hafta, önlem için kalan sürenin sınırıdır.
- Açığın büyüklüğü, kullanılabilir kredi limitleriyle karşılanabilir mi?
Varsayımsal örnek
Varsayımsal örnek — gerçek bir şirkete ait değildir.
Şirketin asgari nakit tamponu 2,0 milyon TL, kullanılabilir kredi limiti 2,0 milyon TL’dir. 13 haftalık planın senaryo özeti:
| Senaryo | En düşük nakit (milyon TL) | Hafta | Tamponun altına ilk iniş | Kredi limiti |
|---|---|---|---|---|
| Baz | 3,2 | 7 | Yok | Kullanılmıyor |
| Makul gecikme | 0,4 | 7 | 6. hafta | Kullanılmıyor; tamponun 1,6 altında |
| Ağır gecikme | −1,9 | 8 | 5. hafta | 1,9 kullanılır, kalan limit 0,1; nakit sıfıra iner, tamponun 2,0 altında |
Makul gecikme senaryosunda nakit pozitif kalsa da 6. haftadan itibaren tamponun altına iner. Ağır senaryoda açık kredi limitiyle kapatılabilir, ancak limitin neredeyse tamamı kullanılır ve tampon tamamen tükenir; ikinci bir olumsuzluğu karşılayacak alan kalmaz.
Bu örnekten çıkan karar, önlemlerin ağır senaryoda tamponun altına inilen 5. haftadan önce, en geç 4. haftada devreye girmesi gerektiğidir.
4. Önlem listesi
Stres testinin değeri, önlemleri açık tarihlerle sıralamasındadır:
- Tahsilat: Gecikme riski yüksek müşterilerle önceden görüşmek, sevkiyatları vadesi geçen bakiyeye göre onaya bağlamak, ödeme planı önermek.
- Ödemeler: Ertelenebilecek ödemeleri (ör. kritik olmayan yatırım harcamaları) belirlemek. Tedarikçilerle vade görüşmesini açık oluşmadan yapmak.
- Finansman: Kredi limitlerinin yenileme tarihlerini nakit planına yazmak. Gerekirse ek limit görüşmesini, ihtiyaç doğmadan önce başlatmak.
- Stok: Satın alma siparişlerini nakit planıyla eşleştirmek, yavaş dönen stokları azaltmak.
Önlemlerin her biri için bir sorumlu ve tarih belirlenir. Haftalık nakit toplantısında önlemlerin durumu izlenir.
Sık yapılan hatalar
- Senaryoyu yalnızca toplam tahsilat yüzdesiyle kurmak: Risk birkaç büyük müşteride yoğunlaşabilir. Müşteri bazında senaryo daha gerçekçidir.
- Gecikmeyi kayıp gibi modellemek: Gecikmede tahsilat ileriki haftalara kayar; kayıpta hiç gerçekleşmez. İkisi ayrı senaryolardır.
- Kredi limitini tamamen kullanılabilir saymak: Limitin bir kısmı teminat mektubu veya diğer gayri nakdi kullanımlarla dolu olabilir.
- Testi bir kez yapıp bırakmak: Stres testi, haftalık plan güncellendikçe yeniden çalıştırılmalıdır.
Yönetim açısından çıkarım
Stres testi kötü haber üretmek için değil, zaman kazanmak için yapılır. En düşük nakit noktasının hangi haftada oluşacağını bilen bir yönetim, bankayla, müşterilerle ve tedarikçilerle sıkışmadan önce görüşebilir. Test, haftalık nakit planının ve likidite erken uyarı göstergelerinin doğal bir uzantısıdır. 13 haftalık planın kurulumu, sitedeki “Nakit Akış Analizi: Nakit Akış Tablosunu Okumak ve 13 Haftalık Tahmin” rehberinde ayrıntılı anlatılır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Senaryo varsayımları şirketin müşteri yapısına, sektörüne ve finansman koşullarına göre belirlenmelidir. Yöntem: Bu yazı mesleki analizdir; mevzuat, standart hükmü veya istatistiğe dayanan bir iddia içermez.
Kaynakların kontrol tarihi: